అర్థం కూలిపోయే అంచుల్లో ఒక తాంత్రిక పరిశీలన
అధ్యాయం 5
మౌనం మొదలయ్యే చోట తంత్రం
రచన: చంద్రశేఖర దత్త
మౌనం అనగానే మనం మాటలు లేకపోవడాన్ని ఊహిస్తాం. కానీ తంత్రంలో మౌనం మాటల లేమి కాదు; అర్థాల లేమి. మనస్సు మాటలతో మాత్రమే కాదు, అర్థాలతో నిండిపోయి ఉంటుంది. ప్రతి అనుభవాన్ని వెంటనే ఒక పేరుతో, ఒక భావనతో, ఒక తీర్పుతో కప్పిపుచ్చే అలవాటు మనస్సుకు ఉంది. ఈ అలవాటే మనకు భద్రతగా అనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే పేరు పెట్టినదాన్ని మనం నియంత్రించగలమని భావిస్తాం. తంత్రం ఈ నియంత్రణ భ్రమను మౌనం ద్వారా చెదరగొడుతుంది.
మౌనం మొదలయ్యే చోట తంత్రం మొదలవుతుంది. ఎందుకంటే అక్కడ మాటలు పని చేయవు, వివరణలు సరిపోవు, సిద్ధాంతాలు నిలబడవు. మనస్సు తన పాత ఆయుధాలన్నీ కోల్పోయిన క్షణం అది. ఈ క్షణం మనస్సుకు భయంకరం. ఎందుకంటే మనం మాటల ద్వారానే మనల్ని మనం నిర్వచించుకున్నాం. “నేను ఇలా ఉన్నాను”, “ఇది ఇలా జరిగింది”, “ఇది మంచిది”, “ఇది చెడ్డది”—ఈ వాక్యాలే మన గుర్తింపు. అవి విఫలమైనప్పుడు మన గుర్తింపే తడబడుతుంది.
మాతంగి ఈ తడబాటులోనే ప్రవేశిస్తుంది. ఆమె మౌనాన్ని ప్రసాదించదు; మౌనాన్ని తప్పించుకునే అన్ని మార్గాలను మూసివేస్తుంది. మనస్సు ఎప్పుడూ మౌనాన్ని తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది—ఆలోచనలతో, మాటలతో, వివరణలతో. కానీ మాతంగి అక్కడే నిలబెడుతుంది. “ఇక్కడే ఉండు” అని చెప్పకుండా చెప్పుతుంది.
ఈ మౌనం ఖాళీగా అనిపించవచ్చు. కానీ అది శూన్యం కాదు. అది అర్థం లేని స్థితి. అర్థం లేకపోవడం అంటే అనుభవం లేకపోవడం కాదు; అనుభవం మీద వేసుకున్న లేబుళ్లు లేకపోవడం. ఈ స్థితిలో అనుభవం మరింత తీవ్రంగా, మరింత ప్రత్యక్షంగా మారుతుంది. ఎందుకంటే మధ్యలో అర్థం అనే ఫిల్టర్ ఉండదు.
మనస్సు ఈ తీవ్రతను తట్టుకోలేకపోతుంది. అందుకే అది మౌనాన్ని శత్రువుగా చూస్తుంది. మౌనం మనల్ని ప్రశ్నిస్తుంది. “నువ్వు మాటలు లేకుండా కూడా ఉన్నావా?” అనే ప్రశ్నను మౌనం అడుగుతుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పే ప్రయత్నమే మౌనాన్ని చెదరగొట్టే ప్రయత్నం. తంత్రం ఆ ప్రయత్నాన్ని ఆపుతుంది.
మౌనం మొదలయ్యే చోట తంత్రం ఎందుకు మొదలవుతుందంటే, అక్కడే నిజమైన పరిశీలన సాధ్యమవుతుంది. మాటలతో మనం ఎప్పుడూ ఏదో ఒక పక్షాన్ని తీసుకుంటాం. అర్థాలతో మనం ఎప్పుడూ ఏదో ఒక కోణాన్ని ఎంచుకుంటాం. మౌనంలో మాత్రం ఎంచుకోవడం ఉండదు. చూడటం మాత్రమే ఉంటుంది. ఈ చూడటం తీర్పుల్లేని చూడటం. మాతంగి ఈ చూడటాన్ని కోరుతుంది.
ఈ మౌనం నిశ్శబ్దమైన శాంతి కాదు. ఇది కలవరపెట్టే మౌనం. మనస్సు తన అలవాట్లను కోల్పోయినప్పుడు కలిగే కలవరం. ఈ కలవరంలో మనం నిలబడగలిగితే, ఒక విచిత్రమైన మార్పు మొదలవుతుంది. ఆలోచనలు వస్తాయి, కానీ అవి మనల్ని పట్టుకోవు. భావనలు పుడతాయి, కానీ అవి మనల్ని నిర్వచించవు. మాటలు మళ్లీ రావచ్చు, కానీ అవి అధికారం చెలాయించవు.
ఇక్కడే తంత్రం ఒక కీలక మలుపు తిరుగుతుంది. మౌనం అంటే ఇక ఎప్పుడూ మాటలు లేవని కాదు. మౌనం అంటే మాటలు ఇక యజమానులు కావు. అర్థాలు ఇక నియంతలు కావు. అవి అవసరమైనప్పుడు వస్తాయి, అవసరం తీరిన తర్వాత వెళ్లిపోతాయి. ఈ స్వేచ్ఛే తంత్రపు లక్ష్యం. మాతంగి ఈ స్వేచ్ఛను ఒక వరంలా ఇవ్వదు; మనం పట్టుకున్న బంధనాలను విడిచిపెట్టేలా చేస్తుంది.
మౌనం మొదలయ్యే చోట ఒక విచిత్రమైన నిజం బయటపడుతుంది. మనం భయపడింది మౌనం కాదు; మౌనంలో కనిపించే మనల్నే. మాటలు లేకుండా, అర్థాలు లేకుండా మనం ఎవరో చూడటం మనస్సుకు అసహ్యం. ఎందుకంటే అక్కడ మనం మన గురించి చెప్పుకున్న కథలన్నీ కూలిపోతాయి. మాతంగి ఈ కథల్ని రక్షించదు. ఆమె వాటిని కూలిపోవనిస్తుంది.
ఈ కూల్చివేతలో ఒక నష్టమూ ఉంది, ఒక లాభమూ ఉంది. నష్టం ఏమిటంటే—మనకు అలవాటైన గుర్తింపులు పోతాయి. లాభం ఏమిటంటే—ఆ గుర్తింపుల వెనుక దాగి ఉన్న నగ్న చైతన్యం కనిపిస్తుంది. ఈ చైతన్యం పేరు కోరదు, నిర్వచనం కోరదు. అది ఉన్నంత మాత్రాన ఉంటుంది. ఈ ఉండడమే మౌనానికి గుండె.
తంత్రం ఈ మౌనాన్ని శాశ్వత స్థితిగా ప్రతిపాదించదు. అది మౌనంలోనే ఉండమని చెప్పదు. కానీ మౌనం అనుభవించకుండా తంత్రం అర్థం కాదు. మౌనం దాటకుండా అర్థం కూలిపోదు. అర్థం కూలిపోకుండా కరాళ మాతంగి స్థితి మొదలవదు. అందుకే మౌనం తంత్రానికి ద్వారం.
ఈ అధ్యాయం ఒక సూచన మాత్రమే. మౌనాన్ని సాధించమని కాదు, మౌనాన్ని భయపడవద్దని కాదు. మౌనం మొదలయ్యే చోట పారిపోకమని. ఆ చోట నిలబడగలిగితే, మాటల ప్రపంచం తిరిగి వచ్చినా, అది ఇక పాతదిగా ఉండదు. అర్థాలు మళ్లీ పుడతాయి, కానీ అవి ఇక భారం కావు. ఈ తేలికే తంత్రపు లోతైన ఫలితం.
మాతంగి ఆ తేలికలో కనిపించదు. ఆమె మౌనంలో కూడా కనిపించదు. కానీ మౌనం మొదలయ్యే చోటే ఆమె పని పూర్తవుతుంది. అక్కడ మనం ఒంటరిగా ఉన్నట్టుగా అనిపించవచ్చు. కానీ ఆ ఒంటరితనంలోనే చైతన్యం తన నిజమైన స్వరూపాన్ని తాకుతుంది. అదే తంత్రం మొదలయ్యే స్థలం.