అధ్యాయం 8
నిషేధం మరియు ఆకర్షణ మధ్య మాతంగి
రచన: చంద్రశేఖర దత్త
నిషేధం ఎప్పుడూ ఆకర్షణను పుట్టిస్తుంది. ఇది మానవ మనస్సు యొక్క విరోధభాసి స్వభావం. ఏదైనా చేయవద్దని చెప్పిన క్షణంలోనే, ఆ విషయం మనస్సులో కేంద్రంగా మారుతుంది. నిషేధం ఒక రక్షణగా ప్రకటించబడుతుంది, కానీ అదే రక్షణ ఆకర్షణకు ద్వారంగా మారుతుంది. తంత్రం ఈ విరోధాన్ని దాచదు; దాన్ని నేరుగా ముందుకు తెస్తుంది. మాతంగి ఈ మధ్యలోనే నిలుస్తుంది—నిషేధం మరియు ఆకర్షణ మధ్య.
మన సమాజాలు నిషేధాల మీదే నిర్మించబడ్డాయి. ఏది చూడకూడదు, ఏది తాకకూడదు, ఏది ఆలోచించకూడదు—ఈ జాబితాలు అంతులేనివి. ఈ నిషేధాల ఉద్దేశ్యం సత్యాన్ని కాపాడడం కాదు; క్రమాన్ని కాపాడడం. క్రమం అనేది సౌకర్యానికి మరో పేరు. మాతంగి ఈ సౌకర్యాన్ని అంగీకరించదు. ఆమె నిషేధం వెనుక దాగి ఉన్న భయాన్ని వెలికి తీయడం ద్వారా ఆకర్షణ ఎందుకు పుడుతుందో చూపిస్తుంది.
ఆకర్షణను సాధారణంగా కోరికగా అర్థం చేసుకుంటాం. కానీ ఆకర్షణ కోరికకన్నా లోతైనది. అది నిరోధించబడిన జీవశక్తి. మనం దేనిని నిషేధిస్తామో, అదే మనలో అణచివేయబడుతుంది. అణచివేయబడినది అంతరించదు; అది లోపల తిరుగుతూ మరింత బలపడుతుంది. మాతంగి ఈ తిరుగుబాటును భయపడదు. ఆమె దాన్ని పరిశీలనకు వస్తువుగా మార్చుతుంది.
నిషేధం ఒక గీత. ఆ గీతను దాటకూడదని మనకు నేర్పిస్తారు. కానీ ఆ గీత ఎందుకు ఉంది అన్న ప్రశ్న అడగడం నిషిద్ధం. తంత్రం ఈ ప్రశ్నను తప్పనిసరి చేస్తుంది. గీత వెనుక ఉన్న భయం ఏమిటి? ఆ గీత దాటి ఏమి జరుగుతుందన్న ఊహ ఎందుకు అంత శక్తివంతంగా ఉంది? ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం ఇవ్వడం సులభం కాదు. ఎందుకంటే ఇక్కడ మనం కేవలం వ్యక్తిగత కోరికల్ని కాదు, సమాజం నాటిన నియంత్రణను ఎదుర్కొంటాం.
మాతంగి నిషేధాన్ని తిరస్కరించమని చెప్పదు. అలాగే ఆకర్షణకు లోబడమని కూడా చెప్పదు. ఆమె ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న ఒత్తిడిని గమనించమని చెబుతుంది. ఈ ఒత్తిడిలోనే మనస్సు తన అసలు స్వభావాన్ని చూపిస్తుంది. నిషేధం వల్ల పుట్టిన ఆకర్షణలో ఒక హింస ఉంటుంది—అణచివేత హింస. ఆకర్షణకు లోబడినప్పుడు కూడా ఒక హింస ఉంటుంది—అవివేక హింస. మాతంగి ఈ రెండు హింసలను దాటే స్థలాన్ని సూచిస్తుంది.
ఈ స్థలం సౌకర్యంగా ఉండదు. ఎందుకంటే ఇక్కడ మనం నిషేధానికి ఆధారం లేకుండా, ఆకర్షణకు సమర్థన లేకుండా నిలబడాలి. మనస్సు ఇలాంటి స్థితిని తట్టుకోలేకపోతుంది. అది వెంటనే ఒక వైపు వాలాలనుకుంటుంది—లేదా నిషేధాన్ని కాపాడుతుంది, లేదా ఆకర్షణకు లొంగుతుంది. మాతంగి ఈ తొందరను నిలిపివేస్తుంది. ఆమె “ఇక్కడే ఉండు” అని చెప్పకుండా చెప్పుతుంది.
నిషేధం–ఆకర్షణ మధ్య నిలబడటం అంటే నిర్ణయం తీసుకోకపోవడం కాదు. అది నిర్ణయం తీసుకునే యంత్రాంగాన్ని పరిశీలించడం. “నేను ఎందుకు ఇలా స్పందిస్తున్నాను?” అనే ప్రశ్నను ఆచరణలోకి తేవడం. ఈ ప్రశ్న మనస్సుకు అసహ్యం. ఎందుకంటే ఇది నైతికత వెనుక దాగిన శక్తి సంబంధాలను బయటపెడుతుంది. మాతంగి ఈ బయటపడటాన్నే కోరుతుంది.
ఆకర్షణను చెడుగా పరిగణించడం ఒక భ్రమ. అలాగే నిషేధాన్ని పవిత్రంగా పరిగణించడం కూడా ఒక భ్రమ. రెండూ మనస్సు తయారుచేసుకున్న కథలు. ఈ కథల మధ్య ఉన్న ఖాళీని తంత్రం గమనిస్తుంది. ఆ ఖాళీలో మనస్సు తన నిజమైన ఉద్దేశాలను, భయాలను, ఆకాంక్షలను చూస్తుంది. ఈ చూడటం విముక్తికి మొదటి మెట్టు.
మాతంగి ఈ మెట్టును సులభం చేయదు. ఎందుకంటే సులభత మళ్లీ ఒక సౌకర్యమే అవుతుంది. ఆమె మార్గం అసౌకర్యంగా ఉండటానికి కారణం ఇదే. నిషేధాన్ని కూల్చడం ద్వారా కాదు, ఆకర్షణను తీర్చడం ద్వారా కాదు—కాని ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న ఉద్రిక్తతను పూర్తిగా అనుభవించడం ద్వారా మార్పు జరుగుతుంది.
ఈ అనుభవంలో ఒక విచిత్రమైన స్పష్టత పుడుతుంది. నిషేధం ఇక శత్రువు కాదు. ఆకర్షణ ఇక శాసకుడు కాదు. రెండూ తమ స్థానం కోల్పోతాయి. ఈ కోల్పోవడంలో మనస్సు తేలికపడుతుంది. ఎందుకంటే ఇక అది రెండు అంచుల మధ్య లాగబడదు. ఈ తేలిక ఆనందం కాదు; అది స్వేచ్ఛ కూడా కాదు. అది కేవలం భారం తగ్గిన స్థితి.
ఈ స్థితిలోనే మాతంగి తన అసలు పని చేస్తుంది. ఆమె మనల్ని ఏదో చేయమని ఆదేశించదు. ఆమె ఒక దిశ చూపించదు. ఆమె కేవలం మనస్సు తన బంధనాలను తానే చూసేలా చేస్తుంది. నిషేధం మరియు ఆకర్షణ రెండూ మనం నిర్మించుకున్న బంధనాలే అని గ్రహించినప్పుడు, వాటికి ఆధారం పోతుంది.
ఈ అధ్యాయం మనల్ని ఒక సూక్ష్మమైన అంచుకు తీసుకెళ్తుంది. అక్కడ నిషేధం కూడా లేదు, ఆకర్షణ కూడా లేదు. కానీ జీవశక్తి ఉంది. ఆ జీవశక్తి పేరు కోరదు, నియంత్రణ కోరదు. అది తనంతట తాను ప్రవహిస్తుంది. ఈ ప్రవాహాన్ని అంగీకరించడం తంత్రపు ధైర్యం. మాతంగి ఆ ధైర్యానికి ప్రతిరూపం కాదు; ఆ ధైర్యం అవసరమయ్యే స్థితి.
నిషేధం మరియు ఆకర్షణ మధ్య మాతంగి నిలిచే స్థలం మనస్సుకు అసహ్యం. కానీ అదే అసహ్యం నిజాయితీకి ద్వారం. ఈ ద్వారాన్ని దాటిన తర్వాత మనస్సు మళ్లీ పాత నిషేధాలతో, పాత ఆకర్షణలతో సౌకర్యంగా జీవించలేను. ఇది నష్టం లాగా అనిపించవచ్చు. కానీ అదే ఈ మార్గం యొక్క అసలు సంపద—అవగాహనతో కూడిన అస్థిరత.