అధ్యాయం 6
సరిహద్దుల విరగడం: లోపల–బయట భ్రమ
రచన: చంద్రశేఖర దత్త
మనిషి తనను తాను అర్థం చేసుకునే విధానం ఒక ప్రాథమిక విభజనపై నిలబడింది—లోపల మరియు బయట. లోపల అంటే “నేను”, నా భావనలు, నా ఆలోచనలు, నా విశ్వాసాలు. బయట అంటే “ఇతరులు”, ప్రపంచం, ప్రమాదం, అనిశ్చితి. ఈ విభజన మనస్సుకు ఒక భద్రతా గీతలా పనిచేస్తుంది. లోపల ఉన్నదాన్ని నియంత్రించగలమని, బయట ఉన్నదాన్ని జాగ్రత్తగా ఎదుర్కోవచ్చని మనం అనుకుంటాం. కానీ ఈ విభజనే ఒక భ్రమ అని తంత్రం నేరుగా సూచిస్తుంది.
లోపల–బయట అనే సరిహద్దు సహజం కాదు. ఇది మనస్సు సృష్టించిన ఒక ఊహాత్మక గోడ. ఆ గోడ ద్వారా మనం భయాన్ని నిర్వహించాలనుకుంటాం. బయట ఉన్నది భయంకరమని ప్రకటించడం ద్వారా, లోపల ఉన్నది సురక్షితమని నమ్మకం పెంచుకుంటాం. కానీ ఈ నమ్మకం స్థిరంగా ఉండదు. ఎందుకంటే బయట అని పిలిచిన ప్రతీ అంశం లోపలకూ ప్రవేశిస్తుంది—భావాల రూపంలో, ఆలోచనల రూపంలో, ఆకాంక్షల రూపంలో. అలాగే లోపల అని పిలిచిన ప్రతీ అంశం బయటకు ప్రతిఫలిస్తుంది—చర్యల రూపంలో, మాటల రూపంలో, సంబంధాల రూపంలో. ఈ పరస్పర ప్రవాహాన్ని మనస్సు అంగీకరించదు. అందుకే గోడలను మరింత గట్టిగా కట్టుతుంది.
మాతంగి ఈ గోడలనే లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది. ఆమె సరిహద్దులను ప్రశ్నిస్తుంది. “ఇది నిజంగా లోపలేనా?” “ఇది నిజంగా బయటేనా?” అనే ప్రశ్నలు ఆమె ఉనికిలో భాగం. ఈ ప్రశ్నలు సులభమైనవి కావు. ఎందుకంటే అవి మనం నిర్మించుకున్న స్వరూపాన్ని తాకుతాయి. లోపల–బయట విభజన కూలిపోతే, “నేను” అనే భావన కూడా కూలుతుంది. ఈ కూల్చివేతే కరాళత్వం యొక్క ఒక ముఖ్యమైన ముఖం.
మనస్సు లోపల ఉన్నదాన్ని పవిత్రంగా, బయట ఉన్నదాన్ని అపవిత్రంగా పరిగణించడానికి అలవాటుపడింది. ఈ అలవాటు మనకు నైతికతలా కనిపించవచ్చు. కానీ ఇది భయానికి వేసుకున్న ముసుగు మాత్రమే. బయట ఉన్నదాన్ని అపవిత్రంగా ప్రకటించడం ద్వారా మనం దానిని దూరం పెట్టగలమని అనుకుంటాం. కానీ దూరం పెట్టినదే మనలో లోతుగా పని చేస్తుంది. ఈ విరోధాన్ని మాతంగి బయటపెడుతుంది.
లోపల–బయట భ్రమ కూలినప్పుడు ఒక విచిత్రమైన అనుభవం మొదలవుతుంది. ఇక “నా” భావనలు, “నా” ఆలోచనలు అని చెప్పుకోవడానికి స్పష్టమైన ఆధారం ఉండదు. ఆలోచనలు వస్తాయి, కానీ అవి ఎక్కడి నుంచి వస్తున్నాయో చెప్పలేం. భావనలు పుడతాయి, కానీ అవి ఎవరివో నిర్ణయించలేం. ఈ అనిశ్చితి మనస్సుకు భయంకరం. ఎందుకంటే ఇది నియంత్రణ కోల్పోయిన స్థితి. మాతంగి ఈ నియంత్రణ కోల్పోవడాన్నే ఎదుర్కొనమంటుంది.
తంత్రం ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన మలుపు తీసుకుంటుంది. సరిహద్దులు విరగడం అంటే అస్తవ్యస్తతలో పడిపోవడం కాదు. అది స్పష్టతకు మరో రూపం. లోపల–బయట అనే తప్పుడు స్పష్టత కూలిపోయినప్పుడు, అనుభవం తన నిజమైన ప్రవాహంలో కనిపిస్తుంది. ఈ ప్రవాహంలో విభజనలు ఉండవు. అనుభవం అనుభవంగానే ఉంటుంది—ఎవరిది అన్న ప్రశ్న లేకుండా.
ఈ స్థితిలో బాధ్యత కూడా కొత్త అర్థం పొందుతుంది. “బయట వాళ్లు కారణం”, “లోపల నేను బాధితుడు” అనే సరళమైన కథలు ఇక పని చేయవు. మనం ప్రపంచంతో విడదీయరాని సంబంధంలో ఉన్నామన్న నిజం ముందుకు వస్తుంది. ఈ నిజం సాంత్వన ఇవ్వదు. ఇది నిందించడానికి కూడా అవకాశం ఇవ్వదు. ఇది కేవలం బాధ్యతను నగ్నంగా ఉంచుతుంది. మాతంగి ఈ నగ్న బాధ్యతను భయపడకుండా చూడమంటుంది.
లోపల–బయట సరిహద్దులు కూలినప్పుడు సంబంధాల స్వరూపం కూడా మారుతుంది. ఇతరుడు ఇక పూర్తిగా “బయట” వ్యక్తి కాదు. అలాగే “నేను” కూడా పూర్తిగా “లోపల” వ్యక్తి కాదు. ఈ పరస్పర ద్రవత్వం మనకు అస్థిరంగా అనిపించవచ్చు. కానీ ఇదే జీవితం యొక్క నిజమైన స్వభావం. తంత్రం ఈ ద్రవత్వాన్ని అంగీకరించడంలోనే చైతన్యాన్ని చూస్తుంది.
మాతంగి ఈ అంగీకారాన్ని ఒక సిద్ధాంతంగా ప్రతిపాదించదు. ఆమె దానిని అనుభవంలోకి నెట్టుతుంది. సరిహద్దులు విరగడం అంటే మనస్సు తన పాత రక్షణలను వదిలేయడం. ఈ వదలడంలో ఒక ప్రమాదం ఉంది. ఎందుకంటే ఇక మనం ఏదీ పూర్తిగా నియంత్రించలేం. కానీ అదే ప్రమాదం నిజమైన అవగాహనకు ద్వారం. నియంత్రణ లేని చోటే జీవితం తన నిజమైన రూపాన్ని చూపిస్తుంది.
ఈ అధ్యాయం మనల్ని ఒక ప్రశ్నతో వదిలేస్తుంది: “నువ్వు లోపల–బయట అనే విభజన లేకుండా ఒక క్షణం అయినా ఉండగలవా?” ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడం అవసరం లేదు. సమాధానం ఇవ్వాలనే తపన కూడా మరో సరిహద్దే. తంత్రం ఆ తపనను కూడా వదిలేయమంటుంది. ప్రశ్నలోనే నిలబడమంటుంది.
సరిహద్దులు విరిగినప్పుడు ఒక మౌన స్పష్టత ఏర్పడుతుంది. ఇది భావోద్వేగ శాంతి కాదు. ఇది భావనల మధ్య స్పష్టత. ఇక ఏది లోపల, ఏది బయట అనే వాదన ఉండదు. అనుభవం తనంతట తాను జరుగుతుంది. ఈ జరిగిపోవడంలోనే కరాళ మాతంగి స్థితి తన పని చేస్తుంది—ఎటువంటి శబ్దం లేకుండా, ఎటువంటి ప్రకటన లేకుండా.
లోపల–బయట భ్రమ కూలిపోవడం తంత్రపు ఒక కీలక అంచు. ఈ అంచును దాటిన తర్వాత మనస్సు తిరిగి పాత విభజనలతో సౌకర్యంగా జీవించలేను. అది ఒక నష్టంలా అనిపించవచ్చు. కానీ అదే ఈ మార్గం యొక్క నిజమైన సంపద. ఎందుకంటే ఆ నష్టంలోనే చైతన్యం తన స్వేచ్ఛను గుర్తిస్తుంది.
ఈ అధ్యాయం ముగింపు కాదు. ఇది మరొక విఘటనకు ద్వారం మాత్రమే. సరిహద్దులు విరిగిన తర్వాత, భాష ఎలా నిలబడుతుంది? అర్థం ఎలా స్పందిస్తుంది? ఈ ప్రశ్నల వైపే ప్రయాణం సాగుతుంది. మాతంగి అక్కడే ఉంటుంది—మనస్సు తన గోడలను వదిలేసే ప్రతి క్షణంలో.