అధ్యాయం 2

అర్థం కూలిపోయే అంచుల్లో ఒక తాంత్రిక పరిశీలన

మాతంగి అనే విఘటన భావన
రచన: చంద్రశేఖర దత్త
మాతంగి అనే మాట వినగానే చాలామంది మనస్సులో ఒక రూపం కదులుతుంది. రూపం అంటే అర్థం. అర్థం అంటే భద్రత. కానీ మాతంగి ఆ భద్రతను అంగీకరించదు. ఆమె భావన నిర్మించడానికి కాదు; కూల్చడానికి. అందుకే మాతంగిని “విఘటన”గా చూడటం తంత్రపు మూల దృష్టి. విఘటన అంటే నాశనం కాదు. అది నిలిచిపోయిన అర్థాల్ని కదిలించే శక్తి.
మనిషి అర్థాలను ఎందుకు ప్రేమిస్తాడు? ఎందుకంటే అర్థం ఒక సరిహద్దును ఇస్తుంది. ఆ సరిహద్దులో మనం మనల్ని మనం నిలబెట్టుకోగలం. పేర్లు, నిర్వచనాలు, సిద్ధాంతాలు—ఇవన్నీ మనస్సుకు ఒక మ్యాప్ లాంటివి. మ్యాప్ ఉంటే దారి తప్పిన భయం ఉండదు. కానీ మ్యాప్ కూడా ఒక భ్రమ. అది భూమి కాదు; భూమి మీద వేసుకున్న గీతలు మాత్రమే. మాతంగి ఆ గీతలను చెరిపేస్తుంది.
విఘటన అంటే గీతలు చెరిగిన క్షణం. మనస్సు ఒక్కసారిగా దిక్కుతెలియని స్థితిలో పడుతుంది. ఈ స్థితిని మనం సాధారణంగా భయంగా అనుభవిస్తాం. కానీ తంత్రం ఈ భయాన్ని తప్పించుకోమని కాదు; ఎదుర్కొనమని చెబుతుంది. మాతంగి అక్కడే నిలుస్తుంది—భయం మొదలయ్యే అంచులో.
ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని గుర్తించాలి. విఘటన ఎప్పుడూ మనం ఇష్టపడే చోట జరగదు. అది మనం బాగా నమ్మిన భావనల్ని ఎంచుకుంటుంది. మనకు అత్యంత ప్రియమైన సిద్ధాంతం, అత్యంత పవిత్రంగా భావించిన విలువ—అదే ముందుగా కూలుతుంది. ఎందుకంటే వాటిలోనే మనస్సు అత్యంత గట్టిగా బంధించబడి ఉంటుంది. మాతంగి దయ చూపదు. ఆమె మనం పట్టుకుని ఉన్న దానినే వదిలించుకోవాలని బలవంతం చేస్తుంది.
ఈ బలవంతం క్రూరత కాదు. ఇది అవసరం. ఎందుకంటే అర్థాలపై ఆధారపడి జీవించే మనస్సు ఎప్పుడూ నిజాన్ని ఎదుర్కోలేదు. అది సౌకర్యాన్ని నిజంగా మార్చుకుంది. విఘటన ఆ సౌకర్యాన్ని అసహ్యంగా మారుస్తుంది. మనస్సు అసహ్యపడే చోటే ప్రశ్న పుడుతుంది. ప్రశ్న పుట్టిన చోటే చైతన్యం కదులుతుంది.
మాతంగి విఘటన భావనలో మరో సూక్ష్మత ఉంది. ఆమె ఏ కొత్త సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించదు. ఒక అర్థాన్ని కూల్చి, మరో అర్థాన్ని పెట్టదు. అలా చేస్తే అది పాత భ్రమకు బదులుగా కొత్త భ్రమను సృష్టించినట్టే. మాతంగి అక్కడే ఆగుతుంది—అర్థం లేని స్థితిలో. ఈ ఆగుదల మనస్సుకు అసహ్యం. ఎందుకంటే మనస్సు ఎప్పుడూ ముందుకు పరుగెత్తాలనుకుంటుంది. కానీ తంత్రం పరుగెత్తమని కాదు; నిలబడమని చెబుతుంది.
నిలబడటం అంటే ఏమిటి? అర్థం లేని చోట కూడా ఉండగలగడం. ఇది సాధన కాదు, పద్ధతి కాదు. ఇది ఒక ధైర్యం. మనస్సు తన అలవాట్లను వదిలేసే ధైర్యం. మాతంగి ఈ ధైర్యాన్ని పరీక్షిస్తుంది. “నువ్వు సమాధానం లేకుండా ఉండగలవా?” అనే ప్రశ్నను నేరుగా ముందుకు తెస్తుంది.
ఈ ప్రశ్నకు మనస్సు దగ్గర సమాధానం ఉండదు. అందుకే కోపం, తిరస్కరణ, నిషేధం. మాతంగిని ఎందుకు సమాజం అంచుల్లోకి తోసేస్తుందో ఇక్కడే అర్థమవుతుంది. విఘటన సమాజానికి ప్రమాదం. ఎందుకంటే సమాజం నిలబడింది అంగీకరించిన అర్థాల మీద. ఆ అర్థాలు కూలిపోతే, అధికార నిర్మాణాలు కూడా కూలిపోతాయి. మాతంగి వ్యక్తిగత విఘటన మాత్రమే కాదు; సామాజిక విఘటనకు కూడా సంకేతం.
కానీ ఈ విఘటన తిరుగుబాటు కాదు. అది విధ్వంసక రాజకీయమూ కాదు. ఇది అంతర్గత ప్రక్రియ. మనస్సు తనలోనే నిర్మించుకున్న జైళ్లను గుర్తించడం. ఆ గుర్తింపే మొదటి విముక్తి. మాతంగి ఆ గుర్తింపుకు దారి చూపదు; ఆ దారి లేకపోవడాన్ని చూపిస్తుంది.
విఘటనలో ఒక విచిత్రమైన ప్రశాంతత కూడా ఉంటుంది. అర్థాల భారమంతా పడిపోయిన తర్వాత మనస్సు తేలికపడుతుంది. ఆ తేలిక భ్రమ కాదు. అది నిర్లక్ష్యం కూడా కాదు. అది ఏదీ పట్టుకోకుండానే ఉండగలగడం. ఈ స్థితిలోనే చైతన్యం కొత్తగా స్పందించడం మొదలవుతుంది—పేర్లు లేకుండా, వర్గీకరణలు లేకుండా.
మాతంగి అనే విఘటన భావన ఇక్కడే తన నిజమైన రూపాన్ని చూపిస్తుంది. ఆమె కూల్చే శక్తి మాత్రమే కాదు; ఖాళీని అంగీకరించే ధైర్యం కూడా. ఖాళీని పూరించకుండా ఉండే సామర్థ్యం. ఈ సామర్థ్యం అరుదైనది. అందుకే మాతంగి మార్గం అరుదైనది. ఇది అందరికీ కాదు. కానీ ఇది ఎవరికీ నిషేధించబడినదీ కాదు. మనస్సు తన భద్రతలను వదిలేంతవరకు మాత్రమే ఇది తెరుచుకుంటుంది.
ఈ అధ్యాయం ఒక నిర్ణయాన్ని కోరదు. ఒక నమ్మకాన్ని అడగదు. కేవలం ఒక ఆహ్వానం ఇస్తుంది—నువ్వు నమ్ముకున్న దానిని ఒకసారి వదిలి చూడమని. ఆ వదలడంలో ఏదైనా మిగిలితే, అదే నిజమైన తత్త్వం.

మాతంగి అక్కడే ఉంటుంది—నువ్వు వదిలిన ఖాళీలో.